Łódź, jedno z najpiękniejszych i najważniejszych polskich industrialnych miast, od dawna jest symbolem wyjątkowej historii i niezwykłego rozwoju. Mimo że często kojarzona jest z dynamicznym przemysłem tekstylnym i monumentalnymi fabrykami, niewielu zdaje sobie sprawę, że Łódź kryje w swoich zakamarkach liczne ślady romantyzmu – epoki, która choć odległa w czasie, wciąż tętni życiem w sercu miasta.
Romantyzm nie ograniczał się jedynie do literatury i sztuki; to był okres, w którym obudzono ducha narodowego patriotyzmu i dążono do odkrycia kulturowych i historycznych korzeni. Łódź, choć często wiązana z przemysłem, ma w swojej historii wiele fascynujących aspektów romantycznego dziedzictwa, które flaner postanowił osobiście tam odkryć.
Historia
Pierwszym i najważniejszym dowodem na obecność romantyzmu w Łodzi jest jej historia. Początki rozwoju miasta datują się na początek XIX wieku, kiedy to powstała osada przemysłowa na terenach dawnych królewskich dóbr w Łagiewnikach, co samo w sobie jest wizją romantyczną. Rozwój Łodzi z miejsca położonego na uboczu do jednego z najważniejszych ośrodków przemysłowych w Europie jest opowieścią o marzeniach, determinacji i odwadze. Jest to opowieść o przedsiębiorczych ludziach, którzy podjęli wyzwanie i wzięli los w swoje ręce. Ta duchowa niezależność i wiara w możliwość stworzenia czegoś wielkiego to niewątpliwie romantyczne wartości.
Architektura i Zabytki
Podczas spaceru po Łodzi można dostrzec piękne przykłady architektury, które nawiązują do romantycznego ducha. Początkowe kamienice i pałace przypominające o narodowej historii oraz tradycji to wyrazisty ślad romantycznych ideałów. Przykładem jest Pałac Izraela Poznańskiego, który choć wpisuje się w historię przemysłu, miał w sobie także elementy romantycznej finezji architektonicznej.
Kultura i Sztuka
Romantyczne wartości i ideały wydobywają się także w sztuce i kulturze Łodzi. Muzea, galerie, teatry i festiwale kultury prezentują zarówno romantyczne tradycje, jak i nowoczesne podejście do dziedzictwa epoki romantyzmu.
Przyroda i Oaza Spokoju
Mimo że Łódź jest miastem przemysłowym, nie brakuje tu miejsc, w których można odpocząć i czerpać z kontaktu z przyrodą. Parki i ogrody miejskie oferują oazę spokoju, gdzie można odciąć się od zgiełku miejskiego życia i zanurzyć się w naturze – co zgodnie z romantycznymi ideałami bywa źródłem inspiracji.
Literackie Tradycje
Łódź, to miasto, gdzie przemysł i romantyzm splatają się w fascynującą całość. To miejsce, w którym można zanurzyć się w historii, kulturze i dziedzictwie romantycznej epoki, odkrywając nieoczekiwane fascynujące związki między dynamicznym przemysłem a duchowym dziedzictwem romantyzmu. Dla tych, którzy potrafią patrzeć szerzej niż na pierwszy rzut oka, Łódź to nie tylko miasto bawełnianej krainy, ale także romantyczna podróż w czasie i historii.
Rok 2022 upływał pod patronatem Romantyzmu Polskiego, dlatego w dalszej części artykułu – inspirowanego niesamowitą Łodzią – skupimy się na tej epoce. Warto również przeanalizować ten temat z punktu widzenia kraju, w którym się ona narodziła, czyli Niemiec.
Maria Janion w swoim eseju „Zmierzch paradygmatu” twierdzi, że wraz z przemianami ustrojowymi po 1989 roku w Polsce osłabła dominacja romantycznego paradygmatu kulturowego, opartego na wartościach takich jak niepodległość, wolność i duchowa wspólnota narodowa. W społeczeństwie demokratycznym, które się różnicuje, zaczęto dekonstrukcję mitów romantycznych i odrzucenie ich „mitycznej przemocy”, czyli narzucania norm moralnych.
Tekst zadaje pytania, czy romantyzm rzeczywiście się wyczerpał w Polsce oraz jak wygląda jego obecność we współczesnych Niemczech – czy nadal kształtuje tożsamość, czy już tylko funkcjonuje jako towar kulturowy.
Romantyzm, jako nurt duchowy i artystyczny, miał kluczowy wpływ na budowanie tożsamości narodowej w XIX wieku, zwłaszcza poprzez literaturę, która stanowiła pole testowania koncepcji narodu. Romantyzm przekraczał granice literatury i oddziaływał na życie społeczne i naukę.
Choć jego epoka historyczna minęła, romantyzm jako mentalność nadal wpływa na sposób myślenia współczesnych ludzi. Przy czym należy pamiętać, że „romantyczność” ma różne znaczenia w Polsce i Niemczech, wynikające z odmiennych doświadczeń historycznych i kulturowych.
Romantyczna esencja
Romantyzm w Europie, według Marii Janion, wykształcił dwie główne postawy: „orficką” – skupioną na introspekcji i duchowości, oraz „tyrtejską” – zwróconą ku historii i inspirowaniu działań społecznych. Obie były obecne w romantyzmie polskim i niemieckim, ale z różnym natężeniem, co wpłynęło na ich narodowe odrębności.
Wspólnym elementem europejskiego romantyzmu był postulat „uromantycznienia” świata, czyli nadawania codzienności głębszego sensu i duchowego wymiaru. W Polsce szczególnie silnie akcentowano wartości narodowe i duchowe, z historią jako kluczowym źródłem tożsamości.
Romantycy mieli krytyczny stosunek do nowoczesności – widzieli ją jako zagrożenie dla wspólnoty, duchowości, przyrody i indywidualności. Ich niechęć do modernizacji wynikała z obaw przed dehumanizacją i utratą wartości, takich jak wolność, autentyczność i tożsamość narodowa. Romantyczna antropologia przeciwstawiała się „mechanicznej cywilizacji”, uznając ją za źródło duchowego i społecznego kryzysu.
Romantyczna Polska
Historia Polski i Niemiec w okresie romantyzmu ukazuje pewne podobieństwo losów – oba narody doświadczały obcego panowania. Jednak tylko w Polsce doprowadziło to do silnie politycznego romantyzmu. Niemieccy romantycy, w przeciwieństwie do Polaków, nie włączyli tematyki walki narodowowyzwoleńczej do literatury, traktując „Niemcy” bardziej jako ideę kulturową niż polityczną.
Polska świadomość narodowa, budowana w kontekście utraty niepodległości, prowadziła do „tyrtejskiej” postawy romantyzmu – łączącej poezję z zaangażowaniem politycznym i walką. Niemiecki romantyzm natomiast miał charakter głównie „orficki” – skupiony na introspekcji, duchowości i sztuce, z unikaniem sfery publicznej i politycznej.
W Polsce romantyzm przekształcił się w ruch społeczno-polityczny, a literatura stała się narzędziem walki narodowej. W Niemczech dominowały motywy osobiste, duchowe i estetyczne, a zaangażowanie w sprawy społeczne było marginalne. Konflikt w niemieckiej literaturze miał charakter wewnętrzny, a nie narodowowyzwoleńczy.
Różnice te odzwierciedlały się również w praktyce społecznej: w Europie Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza w Polsce, dominował paradygmat wojownika i powstańca, natomiast w Europie Zachodniej bardziej popularna była postawa kupca – oparta na kompromisie, dialogu i praktycyzmie.
Romantyczny mit
Polski romantyzm silnie ukształtował normy moralne jednostki i zbiorowości, a jego wpływ widoczny jest do dziś. Kluczowe miejsce zajmuje tu „terror uczuciowości” – emocjonalny model patriotyzmu, który wykluczał tych, którzy nie podzielali romantycznych emocji, uznając ich za nie-Polaków.
Romantyzm opierał się na mitach: ofiary, bohaterstwa i poświęcenia, co Maria Janion określa jako „przemoc mityczną”. Centralny był mit bohatera – samotnego, cierpiącego i walczącego dla przyszłości narodu, obecny m.in. w postaciach Mickiewicza i Słowackiego. Bohater romantyczny nie szukał zwycięstwa, lecz sensu w ofierze.
Ten model wykluczał alternatywne formy sprzeciwu, np. „Pomarańczową Alternatywę”, która nie pasowała do tradycyjnego schematu heroizmu. Mimo istnienia krytyków romantycznego czynu (Trentowski, Norwid), postulujących wychowanie i pracę cywilizacyjną, ideał bohaterski przetrwał, dzieląc przestrzeń między „naród” (czyn) a „społeczeństwo” (praca).
Romantyczny bohater jako jednostka reprezentuje wspólnotę i jej aspiracje, tworząc normy niezależne od państwa. Dzięki temu społeczeństwo mogło działać samodzielnie w czasach kryzysu, np. podczas okupacji czy PRL-u, tworząc alternatywne formy oporu i wspólnotowości.
Romantyczne uniesienia
Romantyzm często kojarzony jest z marzycielstwem i ucieczką od rzeczywistości, jednak w Polsce (i Francji) zyskał wymiar czynny – angażujący społecznie i politycznie. W polskim kontekście marzenia stały się podstawą mesjanizmu, który nadawał cierpieniu narodu sens religijny i uniwersalny, uzasadniając walkę o niepodległość.
Polski mesjanizm, reprezentowany m.in. przez Towiańskiego, Mickiewicza i Słowackiego, przekształcił pojęcie narodu – z politycznego i etnicznego we wspólnotę duchową, mającą misję wobec Europy. Romantyczne idee znalazły wyraz w powstaniu listopadowym, a postać bohatera romantycznego stała się bohaterem walki i emigracji.
W Niemczech lata 1831–1848 przyniosły falę fascynacji Polakami, widzianymi jako walczący za wspólne ideały wolności (np. w liryce Polenlieder). Jednak w drugiej połowie XIX wieku ten entuzjazm zanikł – symbolicznie zakończyło go przemówienie Jordana w 1848 roku, który usprawiedliwiał rozbiory i krytykował „sentymentalizm” wobec Polski. Podobnie car Aleksander II w 1856 roku ostrzegał przed „marzeniami”.
Niechęć romantyzmu do nowoczesności była w Polsce pogłębiana przez kontakt z zachodnim światem, który wywoływał frustrację i poczucie niższości. Polacy nadrabiali to poprzez mit własnej moralnej wyższości – postawę, którą gorzko podsumował Czesław Miłosz słowami: „Wy macie technikę, my mamy trupy.”
Romantyczne lęki
W okresie romantyzmu zbliżał się koniec „liberalnego przymierza” między pragmatykami, dążącymi do przekształcenia świata materialnego, a poszukiwaczami absolutu moralnego, dla których duchowość była ważniejsza niż materia. Jerzy Jedlicki zauważył trudności w porozumieniu się tych dwóch grup, które miały różne cele – reforma społeczna vs. duchowość i ekspresja artystyczna. Kultura polska stała się miejscem, gdzie języki poezji i prozy stawały się nieprzenikliwe.
Romantyzm polski krytykował procesy modernizacyjne, zderzając tradycję z nowoczesnością. Romantyzm niemiecki przeszedł od liberalnego kosmopolityzmu do reakcyjnego nacjonalizmu, a romantyzm polski, związany z młodą szlachtą, koncentrował się na odzyskaniu niepodległości. Antymodernizm romantyków polskich, zwłaszcza emigrantów po 1831 roku, wynikał z kultury szlacheckiej i trudności w adaptacji do nowych warunków. W „Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego” Mickiewicza Zachód przedstawiono jako niewłaściwą cywilizację.
Nostalgia za ojczyzną i niechęć do postępu urbanizacyjnego i przemysłowego na Zachodzie umacniały negatywny obraz nowoczesności, który pozostaje aktualny jako dziedzictwo romantyzmu w obu krajach.
Romantyczna walka
W okresie romantyzmu polska inteligencja emigracyjna dostrzegała dystans cywilizacyjny między Polską a Zachodem, jednak ich głównym celem nie było nadrobienie tej różnicy w oświacie czy gospodarce, lecz zachowanie moralnej jedności narodu pod zaborami. Zachodnia cywilizacja, zwłaszcza francuska i angielska, była postrzegana jako obca, skomercjalizowana i zdeprawowana. W Polsce, szczególnie w zaborze pruskim, podejmowano cywilizacyjne zadania, co prowadziło do konfliktu wśród inteligencji – z jednej strony priorytetem była walka o niepodległość, z drugiej postęp i praca organiczna.
Romantyzm polski przyjął negatywny obraz Zachodu, który stał się narzędziem umacniania tożsamości narodowej. Obraz ten, szczególnie wobec Francji i Anglii, miał wymiar geograficzny, gdzie Zachód był uznawany za zagrożenie dla tożsamości narodowej i tradycji. Krytyka „cudzoziemszczyzny”, zwłaszcza francuskiej, była częścią tradycjonalizmu polskiego, który obawiał się obcych wpływów, szczególnie materializmu i „francuskiego stylu życia”.
Przekonanie o wartości rodzimej tradycji wzrosło w okresach kryzysowych, jak po rozbiorach i klęskach powstań. Romantyzm narodowy promował obronę katolickich zasad i tradycji przed obcymi wpływami. Powstanie listopadowe wzmocniło poczucie narodowego dostojeństwa, które stało się częścią polskiej tożsamości, mimo militarnej klęski. W późniejszych latach polski patriotyzm ściśle połączony z martyrologią celebrował narodowe klęski, jak powstania listopadowe i styczniowe, a jednocześnie zepchnął do tła zwycięskie powstania, takie jak Wielkopolskie.
Romantyczna spuścizna
Romantyzm odegrał kluczową rolę w kulturze polskiej i niemieckiej, przekraczając ramy swojej epoki i wpływając na współczesność. Istnieje różnica między romantyzmem „wysokim” a bardziej pobocznym postromantyzmem, który w Polsce miał bardziej uniwersalny charakter. Romantyzm „wysoki” miał wpływ na kulturę intelektualną i artystyczną Polski, mimo że nie zdobył szerokiego uznania w społeczeństwie. Postromantyzm zyskał większą popularność po powstaniu styczniowym (1863), a jego wpływ utrzymał się w okresie międzywojennym, kiedy romantyzm związany z budowaniem państwa czasami przybierał wyraźny nacjonalistyczny charakter.
Romantyzm osiągnął swoje apogeum w trzech okresach: przed I wojną światową i w czasie wojny, międzywojennym oraz w latach 1980-1981 podczas drugiej „Solidarności”. W tym samym czasie w polskiej kulturze rozwijała się krytyka romantyzmu, reprezentowana przez intelektualistów takich jak Stanisław Brzozowski czy Witold Gombrowicz, którzy sprzeciwiali się romantyzmowi jako przestarzałemu paradygmatowi.
W okresie międzywojennym doszło do rozłamu w romantyzmie, szczególnie w kontekście „sprawy narodowej”, co widać w dziełach Stefana Żeromskiego i Tadeusza Kruczkowskiego. Po II wojnie światowej, romantyzm stał się obiektem krytyki, nie tylko ze strony ideologii komunistycznej, ale także przez twórców obciążonych traumą wojenną i stalinizmem, jak Jacek Bocheński, Tadeusz Konwicki czy Sławomir Mrożek. Ci artyści kwestionowali romantyczną martyrologię, uznając ją za niepraktyczną i sprzeczną z realistycznym spojrzeniem na historię.
Romantyczne Niemcy
W XIX wieku historia literatury niemieckiej koncentrowała się na romantyzmie, który był często konfrontowany z klasyką weimarską. Autorzy tacy jak Gervinus, Hettner, Gottschall i Haym uważali klasykę za najważniejszy etap w niemieckiej literaturze, a romantyzm nie miał takiego centralnego miejsca. Dopiero pod koniec XIX wieku romantyzm został uznany za równorzędny z innymi epokami w niemieckiej tradycji kulturalnej, m.in. dzięki Wilhelmowi Diltheyowi, który umieścił go obok oświecenia i klasyki w ramach Geistesgeschichte.
W XX wieku romantyzm stał się tematem refleksji politycznej, szczególnie w kontekście jego związku z narodowym socjalizmem, co wywołało intensywną krytykę. Krytyka romantyzmu jako mieszczańskiej formacji kulturowej, zwłaszcza w jego drobnomieszczańskim wydaniu, oraz analiza napięć między kulturą a cywilizacją, nadal są istotnymi tematami we współczesnej niemieckiej kulturze wysokiej.
Romantyczna refleksja
Romantyzm w Polsce nie tylko jako ideologia, ale jako interpretacja historyczna, odegrał kluczową rolę. W historii Polski od lat 20. XIX wieku romantyzm był reinterpretowany, uproszczony, ale jednocześnie idealizowany i potępiany. Przykładem tego procesu była popularność „Ksiąg narodu i pielgrzymstwa” Adama Mickiewicza, która zyskała znaczenie dzięki mesjanistycznemu spojrzeniu na naród i jego klęski.
W końcu XIX wieku romantyzm Mickiewicza stał się bardziej ekspresyjny i dekoracyjny, wykorzystywany głównie podczas uroczystości patriotycznych, jak pochówki w Krypcie Wieszczów Narodowych. Mimo prób oderwania się od romantyzmu, jak w przypadku Jana Lechonia, w dwudziestoleciu międzywojennym postromantyzm dominował w polityce i zbiorowej wyobraźni Polaków, będąc kontynuacją tradycji myślenia o polityce przed odzyskaniem niepodległości.
Romantyczny imperatyw był również obecny podczas Powstania Warszawskiego w 1944 roku, gdzie powstanie i ofiara były postrzegane jako niezbędne dla przyszłych pokoleń, mimo nieuchronnej klęski. W rezultacie, romantyzm w Polsce stał się złożoną mieszanką różnych elementów, które były powszechnie akceptowane w czasie międzywojennym i II wojnie światowej.
Romantyczny narodowy socjalizm
Na przełomie XIX i XX wieku romantyzm zyskał nową, nacjonalistyczną interpretację. Kulminacyjnym momentem tego procesu było ponowne odkrycie malarza Caspara Davida Friedricha podczas Wystawy Stulecia w 1906 roku. Friedrich stał się symbolem krytyki cywilizacji i modernizmu, a w czasach III Rzeszy był wykorzystywany jako symbol niemieckiego introwertyzmu, duchowości i heroizmu. Jego prace były manipulowane, co wywołało kontrowersje wśród niemieckich historyków sztuki.
Wystawa „The Romantic Spirit in German Art” (1994-1995) próbowała ukazać ciągłość niemieckiego romantyzmu, co zostało odebrane przez angielską prasę jako próba powiązania romantyzmu z ideologią narodowego socjalizmu. Richard Wagner również stał się symbolem niemieckiego romantyzmu, wykorzystywanym przez nazistowską propagandę. Goebbels przedstawiał go jako personifikację niemieckiego ducha romantycznego, co podkreślało jego znaczenie w debatach o niemieckiej tożsamości kulturowej i politycznej w pierwszej połowie XX wieku.
Romantyczne rozliczenia
Po II wojnie światowej niemiecki romantyzm był silnie cenzurowany ze względu na jego powiązania z narodowym socjalizmem. Viktor Klemperer dostrzegł związek między romantyzmem a nazizmem, wskazując na odrzucenie rozumu, podżeganie do instynktów i kult przemocy. Krytycy, tacy jak Isaiah Berlin czy Eric Voegelin, wskazywali, że romantyzm miał wpływ na niemieckie życie duchowe, podważając tradycyjny porządek moralny. Pokolenie po wojnie, dorastające w Republice Federalnej Niemiec, było pragmatyczne i apolityczne, odrzucając romantyzm.
W 1968 roku, podczas studenckiej rewolty, odżyły romantyczne napięcia w postaci sprzeciwu wobec społeczeństwa industrialnego, co niektórzy uznali za „recydywę romantyzmu.” Niemiecka refleksja nad romantyzmem w XX wieku była kształtowana przez literaturoznawstwo, które w latach 70. i 80. dostrzegało wczesny romantyzm jako model dla moderny. W Niemieckiej Republice Demokratycznej romantyzm początkowo był krytykowany, ale w latach 70. przeszło rewizję, traktując go jako równorzędną epokę klasycyzmowi. Po zjednoczeniu Niemiec romantyzm nadal był postrzegany jako część dialektycznej jedności z klasycyzmem, z korzeniami w oświeceniu i rewolucji francuskiej.
Romantyczne spory
W Polsce dziedzictwo romantyzmu pozostaje silne, co widać m.in. w publikacji „Ksiąg narodu i pielgrzymstwa polskiego” Adama Mickiewicza w 1946 roku, zaraz po II wojnie światowej, w paryskiej „Kulturze.” Chociaż Gustaw Herling-Grudziński i Jerzy Giedroyc byli krytyczni wobec romantyzmu, ich troska o to dziedzictwo była widoczna w pierwszych latach powojennych.
Po „Odwilży” 1956 roku, kiedy Polska otworzyła się na kulturę Zachodu, romantyzm, zwłaszcza twórczość Mickiewicza, stał się akceptowany przez reżim, który traktował go jako narzędzie sprzeciwu wobec despotyzmu. Jednak emigranci, jak Gombrowicz czy Herling-Grudziński, krytykowali romantyczne marzenia w polityce. W kraju intelektualiści, tacy jak Tadeusz Konwicki i Sławomir Mrożek, parodiowali romantyczne toposy, wyrażając krytykę społeczną.
W czasie stanu wojennego romantyzm przyjął formę patriotyczno-martyrologiczną, ale po 1989 roku, po przemianach ustrojowych, romantyzm został „sprywatyzowany” i bardziej intelektualnie interpretowany. Debaty tego okresu odzwierciedlają złożoność polskiej tożsamości narodowej, między romantyzmem a liberalizmem i globalizacją, prowadząc do dwóch wizji życia zbiorowego: romantycznej i liberalnej.
Romantyczna współczesność
Romantyzm utrzymuje silną pozycję w kulturze masowej, zwłaszcza jako atrakcyjny produkt turystyczny. W Niemczech, miejsca takie jak Heidelberg czy region Nadrenii stały się popularnymi punktami turystycznymi, a obszar Górnego Środkowego Renu, wpisany na Listę UNESCO, stał się centrum romantyzmu reńskiego. Postać Lorelei, symbol niemieckiego romantyzmu, zyskała popularność dzięki turystyce, choć jej współczesna forma bywa kiczowata.
Romantyzm jest także próbą eksportu, co widać w inicjatywach jak Muzeum Romantyzmu we Frankfurcie nad Menem, choć projekt jest dopiero w początkowej fazie.
W Polsce romantyzm wciąż pełni rolę polityczną, stanowiąc punkt odniesienia dla wizji polskości, jak w przypadku wydarzeń po katastrofie smoleńskiej. Spór między romantyczną a liberalną wizją życia zbiorowego trwa, co często przybiera formę medialnych happeningów politycznych. Zatem, nie jest pewne, czy Polska przezwycięży kryzys „postdemokratyczny” związany z brakiem wielkiej idei i ograniczeniem demokracji do kwestii formalnych.
Mamy nadzieję, że powyższe rozważania pozwoliły wam lepiej zrozumieć nie tylko podobieństwa i różnice pomiędzy romantyzmem polskim i niemieckim, ale też wpływ tego nurtu na wiele aspektów życia obydwu narodów.
Jeśli zaś chodzi o Łódź to warto tu sobie uświadomić jeszcze jeden bardzo istotny szczegół – na historię tego miasta silny wpływ wywarły cztery kultury: polska, żydowska, rosyjska i… niemiecka. Dzięki współpracy ludzi tych czterech narodowości, mówiących różnymi językami, wyznających różne religie powstało miasto fabryczne Łódź. W samym środku Polski utworzono niezwykły tygiel kultur. Dzięki wspólnym wysiłkom Polaków, Żydów, Niemców, Rosjan miasto rozkwitało przez wiele dziesięcioleci, aby u schyłku XIX wieku stać się przemysłową potęgą.
Miasto Łódź z szacunkiem podchodzi do swojej historii, dlatego chętnie sięga do swoich wielokulturowych korzeni. Od roku 2010 organizowany jest festiwal Łódź Czterech Kultur (FŁ4K ), będący kontynuacją Festiwalu Dialogu Czterech Kultur (2002 – 2009 ). Od 2016 r. organizatorem imprezy jest Centrum Dialogu im. Marka Feldmana. Każda edycja festiwalu ma hasło przewodnie, a w programie są wydarzenia artystyczne z dziedziny teatru, muzyki i sztuk wizualnych, edukacyjne – warsztaty i lekcje dla szkół oraz spotkania, spacery, pikniki, potańcówki.
We wrześniu 2023 r. odbyła się 22.edycja Festiwalu Łódź Czterech Kultur pod hasłem „Tożsamość”, a Łódź stała się na ten czas sercem działań artystycznych w naszym kraju. Wcześniej, bo w lipcu 2023 r. odbyła się główna impreza z okazji 600-lecia powstania miasta, ale obchody tej ważnej rocznicy zaplanowane są na cały rok 2023. Może więc warto odwiedzić to niezwykłe miasto, aby poznać jego historię, kulturę i tradycje, a także zobaczyć, jak się ono zmienia w ostatnich latach.
Kończy się pobyt flanera w Łodzi. Jest zadowolony, bo odnalazł to, czego szukał, czyli ” romantyzm w fabrycznym mieście „. Doszedł do wniosku, że postawy tych, którzy dokonywali romantycznych czynów i tych, którzy zaangażowali się w ciężką pracę wcale nie były tak odległe, jak się to kiedyś mu wydawało. Jednych i drugich łączyły zapał, ofiarność oraz nadzieja, że swoimi działaniami mogli się przyczynić do wolności, równości i szczęścia wszystkich Polaków.
Wsiadając do pojazdu, zaparkowanego pod mistyczną świątynią, flaner jeszcze raz spojrzał na miasto, które już zawsze będzie dla niego synonimem romantycznych kontrastów – przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.
Projekt realizowany w partnerstwie z Miastem Łódź
